Сярод розных цудаў, што паланілі і вабяць, святло далёкай зоркі або вечнасць сівых пірамід, ёсць адно, на якім заўсёды спыніцца погляд, гэта — жанчына. Нягледзячы на засілле болю і зла, і шматлікіх ліхалеццяў жанчына заўсюды зможа застацца каралевай. Яе ўнутраная моц можа змяніць расклад любой гісторыі, а яе прыгажосць можа знесцi розум любому мужчыне. І вось адна з такіх жанчын нарадзілася 3 сакавіка 1746 года, у сям’і Яна (Джорджа) Ежы Флемінга і Антаніны Флемінг (Чартарыйскай) — Ізабэла Флемінг (у далёкім будучым Чартарыйская).
З самага нараджэння Ізабэлі прыйшлося стаць моцнай жанчынай. Дзяцінства ў яе было нешчастлівае. Яе маці памёрла пры родах. На працягу двух гадоў яе выхоўвала цётка, якая таксама памёрла. І з гэтага часа за яе выхаванне ўзялася бабуля Эліанора, маці бацькі, вельмі суровая і рэзкая жанчына. Бацька Ізабэлы, Ян Ежы Флемінг, амаль дзяўчынку не бачыў, але ён яе кахаў. Кахаў, тым мужчынскім каханнем, якое зразумеюць толькі самі мужчыны. І каб загладзіць сваю віну перад дачкой, ён вырашыў зрабіць ёй падарунак, які б яна запомніла на ўсё жыццё. У гонар яе, у 1750 годзе Флемінг у Ваўкавыскім павеце пераймянуе мястэчка Петухова ў мястэчка Ізабелін. Гэта назва прыжылася да сённяшняга часу. Так добра пастараўся Флемінг. А ўводзіў ён гэту назву хітрасцю: у пачатку мястэчка Петухова ставіў некалькі людзей з пачастункамі. І гэтыя людзі пыталі ў мясцовых жыхароў: «куды яны едуць?». Калі тыя адказвалі, што ў Петухова іх адпраўлялі назад, а калі яны казалі ў Ізабэлін, тады ім давалі кубачак гарэлкі з пачастункамі []. На жаль, на працягу ўсяго жыцця, Ізабэла Флемінг, не пабачыла свойго падарунка. Ды і мясцовы жыхары м. Ізабелін не пазнаёміліся з жанчынай, ад імя якой яны атрымалі новую назву свайго мястэчка.
Ізабэла не атрымала добрай адукацыі. Французкую мову ведала дрэнна. Да танцаў і паэзіі бабуля нават не лічыла прівіць любоў. Галоўнае, што запомніла Ізабэла на ўсё жыццё — гэта быць добрай гаспадыняй па дому. Але ж Ізабэла была «страптывай» дзяўчынай, на ўсё што казалі «не», казала «так» і рабіла ўсё наўкор бабулі.
Трэба адзначыць, што жанчыны з роду Флемінгаў былі невельмі прыгожымі. Ізабэла Флемінг таксама не славілася сваёй прыгажосцю. У яе былі тонкія валасы, твар у бугарках ад ветрянкі. Але ж гэтай ёё не перашкодзіла ў 1761 гадоў ажаніцца з 27-мі гадовым князям Адамам Чартарыйскім. Ён быў прыгожым, стантным, высокаадукаваным чалавекам, якога ведалі ў шматлікіх еўрапейскіх салонах.
Мядовы месяц маладыя праводзілі ў Парыжы, дзе 16-гадовая княгіня была прадстаўлена Вальтэру і Русо, кружыла галаву ўсім велікасвецкім грамадству і сама захапілася вядомым лавеласам Лозеном. Муж павёз яе ў Лондан, дзе яна пазнаёмілася з Франклінам, якое аказала на яе моцны ўплыў.
Вылечыўшыся ад свайго захаплення, Чартарыйскім вярнулася з мужам на радзіму, дзе ў гэты час памёр кароль Аўгуст III і на чарзе стаяла пытанне аб абранні новага манарха. Бачачы, што Кацярына II падтрымлівае кандыдатуру яго стрыечнага брата Станіслава Аўгуста Панятоўскага, Адам Чартарыйскі адмовіўся ад усялякіх прэтэнзіяў на польскую карону і аказаў энергічнае садзейнічанне свайму сваяку. Панятоўскі быў абраны каралём.
Шлюб Ізабэла і Адама не меў кахання, гэта быў шлюб па разліку, як шматлікія шлюбы таго часу. Але ж пра шлюбныя абавязкі Адам не забываў. І трэба адзначыць, што з гадамі Ізабэла квітнела як кветачка. У яе была тая жаночая пяшчота і цяпло, якое прываблівала многіх мужчын такого часу. Яе муж вельмі часта быў далёка ад дома. і каб скаратаць сваю адзіноту, яна пачала сваю самаадукацыю.
У 1765 годзе ў Ізабэлы і Адама нарадзілася дачка Тэрэза. Пасля родаў Ізабэла расквітнела, яна стала сапраўднай какеткай. І ў гэты час яна становіцца каханкай караля Станіслава Панятоўскага. Муж ведае аб іх сувязі, але ж яму была ўсё роўна чым займаецца яго жонка, абы яму не перашкаджала гэта ў кар’еры. Гыта сведчыла аб тым, што адносіны сужэнцаў былі халоднымі, што яны былі чужымі людзьмі.
У гэты ў краіне пачынаюцца вялікія змены. Вакол новага караля згуртаваліся магнаты і шляхта, якія жадалі адраджэння Рэчы Паспалітай. Пры Панятоўскім паступова праводзіліся эканамічныя рэформы: адчыняліся мануфактуры, будаваліся каналы, наладжваліся кірмашы, падтрымліваўся гандль. Каб соймы не зрываліся праз права liberum veto, яны праводзіліся як канфедэрацыйныя. У гэты час Аўгуст Панятоўскі знаходзіцца паміж молатам і накавальняй. З аднаго боку ён разумее, што краіне неабходны рэформы, каб вывесці яе з крызісу, а з другога боку цісне Расія, якой не патрэбен быў моцны сусед. Станіслаў Панятоўскі пачынае хітраўмны план. Ён дае асабістае заданне Ізабэлі Чартарыйскай: стаць каханкай Рaпніна. З 1763 Рапнін па даручэнні Кацярыны II з’яўляўся паўнамоцным міністрам у Польшчы. Гэта просьба пакрыўдзіла Ізабэлу, але ж яна становіцца каханкай Рaпніна, каб выратаваць сваю Радзіму. Ізабэла Чартарыйская становіцца для Рaпніна жанчынай па якой ён вар’яцея, без якой ён не бачыць сваё жыццё. Яе вочы, яе скура, яе талія зводзіць яго з розуму. Яна разумела, што мее над ім уладу, але ж гэта не дапамагло яе краіне. У 1767 пры падтрымцы Расіі і Прусіі пратэстанцкая і праваслаўная шляхта (дысідэнты) утварылі Торуньскую і Слуцкую канфедэрацыі, якія запатрабавалі ўраўнавання сваіх правоў з каталікамі. Пад ціскам Расіі вальны сойм у 1768 прыняў рашэнне аб ураўнаванні правоў дысідэнтаў.
Краіна была на краю гібілі, а ў жыцці Ізабэлы Чартарыйскай пачыналася бліскучая эпоха. Фаварытка караля, каханка князя Н. В. Рfпніна, якога злыя мовы называлі бацькам яе сына Адама Юрыя. Усё гэта не перашкаджала велікасвецкім польскім патрыётам глядзець на маладую княгіню як на бажаство., таму якой бы ветранай не была Ізабэла шмат чаго яна рабіла на карысць радзімы. Але цяпер крыху трэба распавясці аю сыне Адаме Юрыю. Адам Юрый, адзін з знакамітых людзей Польшчы, таксама быў запісаны як Чарторижский, але хто па-сапраўднаму з’яўляецца яго бацькам — невядома: ці то Панятоўскі, які быў гэтак жа не асабліва раўнівы, як і Чартарыйскі, ці то Рапніна (у польскай артыкуле, вядома, бацькам называюць Панятоўскага).
Сын Ізабелы і Адама Казімежа Чартарыйскіх, Адам Юрый, вельмі ўзвысіўся пры Аляксандры Першым (пагаворвалі, што яшчэ бліжэй ён сябраваў з яго жонкай Лізаветай). Адаму Чарторижскому прыпісвалі любоўную інтрыгу з жонкай спадчынніка і, нібыта, адна з рана памерлых дачок Лізаветы была моцна падобная на Чартарыйскіх. Блізкасць да двара дазволіла яму зрабіць бліскучую кар’еру. Ён стаў сенатарам, членам Аляксандраўскага «сакрэтнага камітэта», міністрам замежных спраў Імперыі. Аднак падчас антырускага Польскага паўстання 1830-31гг Адам Казімеж раптам успомніў нацыянальныя інтарэсы і ўзначаліў Нацыянальны ўрад. Паводзіў сябе на гэтай пазіцыі, трэба сказаць, вельмі дзіўна — ўсяляк абмяжоўваў паўстанцкія дзеянні і заклікаў чакаць дапамогі замежных дзяржаў. Пасля разгрому паўстання ён эміграваў у Парыж і вывез сямейную калекцыю і бібліятэку з 15 тысяч тамоў. Цікава, што яго родны брат, Канстанцін Адам Чартарыйскі (1773-1860г, хутчэй за ўсё, сын Ізабелы і Лозена) удзельнічаў у вайне 1812 года на баку Напалеона, і нават ўдзельнічаў у штурме Смаленска. Праўда, потым ён перайшоў да рускіх і ў старэчым узросце нават стаў тайным дарадцам..
Але ж вернемся да нашай Ізабэла Чартарыйскай. Ізабэла Чартарыйская нарадзіла 6 дзяцей — Тэрэзу, Марыю Анну Чартарыйскую, Адама Чартарыйска, Канстанціна Адама Чартарыйскага, Габрыэлу Чартарыйскую і Сафію Чартарыйскую. Народжаныя ў Ізабелы дзеці атрымалі прозвішча яе мужа, хоць бацькоўства Адама не аспрэчваецца хіба што толькі ў адносінах да старэйшай дачкі Тэрэзы, якая нарадзілася ў 1765 году. Бацькоўства наступнай дачкі Ізабэлы прыпісваюць Панятоўскі, але Адам Казімеж Чартарыйскі даў Марыі сваё прозвішча.
Забягаючы наперад скажам, што ўскосна, княгіня стала прычынай няшчасцяў і сваёй другой дачкі. Ізабэла прагнула ажаніць дачку за чалавекам знатнага роду, і выбар яе ўпаў на Людвіга Вютермбергского. Яго нельга было назваць чалавекам высокіх маральных якасцяў і шл быў вельмі і вельмі няўдалым, нават нягледзячы на нараджэнне сына, Адама. Падчас польска-рускага канфлікту 1792 Вюртэмбергскага камандаваў Літоўскай арміяй. Былі знойдзены доказы яго здрады польскіх інтарэсаў, што дазволіла Марыі Чартарыжскімі даслаць былому мужу ліст аб разводзе. (Праўда, сын Адам з маці не застаўся, больш за тое, ужо стаўшы генералам, Адам прымаў удзел у абстрэле Пула ў 1830 годзе, і пасля вывез частка велізарнай бібліятэкі Чартарыйскіх ў Расію).
Такім чынам, выхаванне дзяцей не патрабавала, зрэшты, асаблівых клопатаў з боку маці — у дзіцячым узросце дзеці яе заставаліся на апецы мадэмуазель Пеці, якая няньчыла самую Чартарыйскую, або ахвяраваліся камердынеру, калі яны падрасталі, да іх запрашаліся польскія і французскія настаўнікі, адукацыю яны завяршалі за мяжой.
Занепакоеная становішчам у краіне і саслабленнем рода, княгіня вырашае з’ехаць за мяжу. З ёй едуць муж і Рапнін. У Англіі княгіня знаёміцца з герцагам дэ Лозеном, чалавекам вельмі блізкім не проста да двара Людовіка XV, але да яго інтымнага кола: бацька Лозена быў сябрам мадам Пампадур, герцагіні дэ Граммон, самога караля. Мілая чацвёрка (Лозен, Чартарыйскі, Рапніна і Ізабела) едуць цяпер у Спа, дзе ў княгіні новае захапленне — гетман Ксавер Браніцкі. (Між іншым, Браніцкі потым быў жанаты на пляменніцы Пацёмкіна, а дачка Браніцкага — Лізавета Ксаверьеўна, у шлюбе Варанцова, была адной з умілаваных Пушкіна).
Пасля — Парыж. Прычым Рапнін, які паехаць у Парыж не мог, кранальна просіць паглядзець за княгіняй свайго знаёмага Лозена. Што той зразумеў вельмі шырока … Сувязь Лозена з Чартарыйскай зноў адзначаецца нараджэннем дзіцяці: у 1774 годзе ўжо ў Польшчы, нарадзіўся Канстанцін, які зноў-такі атрымаў прозвішча законнага мужа ветранай княгіні, праўда дату нараджэння хлопчыка паставілі годам раней. Часам Канстанціна называюць сынам Рапніна. Але ўлічваючы, што ў Парыжы Ізабэла моцна захапілася Франклінам … Хвацкі смак быў у княгіні!
У 1778 годзе Чартарыйскія сталі валодаць сялом Павонзкі (Powązki). Захапленая модным сентыменталізм свайго часу, яна зрабіла сабе пад Варшавай рэзідэнцыю — Павонзкі, ідылічны прытулак, даволі блізкую копію з Трыанона. Тут яна прымала ў пастушыных хатках польскіх магнатаў, апранутых пастушкамі, і рабіла балі, на які з’язджаліся ўся арыстакратычная Варшава. Прыдворныя балі, на якіх царыцай з’яўлялася Ізабэла Чартарыйская, змяняліся шумнымі прыёмамі ў Павонзкі; словам, жыццё маладой княгіні праходзіла весела і бесклапотна. Узімку 1780 здарылася няшчасце, якое змяніла легкадумную княгіню — аднойчы, калі князь знаходзіўся ў Варшаве, а княгіня апраўлялася ад чарговых родаў, сукенка іх старэйшай дачкі загарэлася, мабыць, ад вогнішча ў каміне. Дапамогу дзяўчынцы своечасова ніхто не аказаў, засмучаны князь нічога не распавёў жонцы, якая была яшчэ слабая. Народжанае немаўля таксама памерла, і толькі тады князь, не смеючы сам даставіць жонцы такія гаротныя весці, загадаў расказаць пра ўсё лекару.
Гора моцна адбілася на княгіні: здароўе яе пахіснулася, балі і любоўныя інтрыгі былі адкінуты. Пасля падзення Польшчы князь з’ехаў у вёску займаўся гаспадаркай. Княгіня ж пасялілася у Пулавы і яе стараннямі Пулаўскім замак набыў вядомасць. Далейшае жыццё пары Чартарыйскіх — гэта мецэнацтва, служэнне Айчыне і надзеі на іх нашчадкаў. Так, сярод яе заслуг дапамога выдатнаму мастаку Аляксандру Арлоўскаму — яна ўбачыла яго першыя таленавітыя малюнкі. Заступніцтва выдатнага таленту, яна адправіла Арлоўскага (каля 1793) на навучанне ў Варшаўскую майстэрню мастака Я.-П. Норбліна, былога прыдворнага жывапісца князёў Чартарыйскіх. Але гэта так, між іншым. Між тым апала з боку Кацярыны пазбаўляе Чартарыйскіх маёнтка, і да двара Імператрыцы едуць маладыя князі, каб палепшыць становішча бацькоў. Пры падтрымцы Рапніна і Браніцкага, ім гэта ўдаецца, і Пулавы вяртаюцца да сваіх гаспадароў, праўда, у вельмі разбураным выглядзе.
Абнавіўшы Пулавы, Чартарыйская заснавала ў ім два музея, кожны для розных мэтаў: 1) храм Сівілы, які прадстаўляў копію з старажытнага храма Сівілы, і 2) так званы «Гатычная хатка». Першы з іх, заснаваны У 1798 г. і які меў на ўваходных дзвярах надпіс на польскай мове «Мінулае — будучаму» прызначаўся для помнікаў, якія адносяцца да гісторыі і археалогіі Польшчы, у ім захоўваліся рэгаліі польскіх каралёў, упрыгожванні каралеў, зброя старадаўніх палкаводцаў і трафеі, адбітыя польскімі войскамі ў непрыяцеля. Другі музей, пабудаваны ў мяшаным фламандскага-маўрытанскім стылі з камянёў розных больш ці менш знакамітых руінаў, мясціў розныя калекцыі археалагічнага, гістарычнага, мастацкага характару, самага разнастайнага паходжання. У цяперашні час храм Сівілы знаходзіцца ў запусценні, «Гатычная хатка» звернуты ў летні памяшканне для служачых у агранамічнай інстытуце, калекцыі жа часткай перайшлі ў іншыя мясцовасці і замежныя музеі, часткай зніклі падчас шматлікіх пагромаў, якім падвергнуліся Пулавы.
Неўзабаве ў Пулавах пачаліся святы, якім гаспадыня надавала патрыятычны характар. Яны працягваліся нядоўга, як гаварылася, на адным з іх дачка Чарторыйскіх, патрапіўшы сукенкай ў камін, згарэла падчас балю. На некаторы час свецкае жыццё ў знакамітым маёнтку спынілася, але неўзабаве адбыліся змовіны малодшай дачкі княгіні з герцагам Вірцембергскім, і зноў пачаліся шумныя прыёмы. Пасля вяселля дачкі Чартарыйская з’ехала за мяжу, дзе пабывала пры шматлікіх еўрапейскіх дварах, з якімі параднілася пры дапамозе шлюба дачкі. Яна пазнаёмілася з Фрыдрыхам II, Іосіфам II і Кауніцам, і на ўсіх зрабіла выгаднае ўражанне: першы быў нават ёю зачараваны і выказаўся з нагоды яе словамі «У Польшчы ўсімі справамі кіруюць жанчыны, мужчыны толькі рассыпаюцца ў ветлівасьці». Падчас адсутнасці Чартарыйскай адбыўся другі падзел Рэчы Паспалітай, муж яе быў амаль банкрот. Як гэта ні было цяжка патрыётцы, Чартарыйскай прыйшлося паслаць абодвух сыноў да рускага двара. Адам неўзабаве зрабіўся улюбёнцам і міністрам Александра I, і паўразбураны замак Чартарыйскіх зноў быў адноўлены.
У Кракаве маецца музей Чартарыйскіх, заснаваны ў 1801г ў будынку былога арсенала Уладзіславам Чартарыйскага, сынам Адама Юрыя, дзе захоўваецца знакамітая «Дама з гарнастаем» праца Леанарда да Вінчы. Адам Юрый Чартарыйскі працягнуў справу маці.
Увосень 1808 Александр I незадоўга да Аўстэрліцкой бітвы наведаў Пулавы. Княгіня радавалася: у гэтай падзеі яна бачыла магчымасць аднаўлення Польшчы пад скіпетрам рускага Імператара. Аляксандр I пажадаў пазнаёміцца з вялікай колькасцю палякаў, з Варшавы сталі з’язджацца да Чартарыйскіх памешчыкі,-дваране, і надзеі яе яшчэ больш узраслі, але замест паходу на Прусію Імператар паехаў з Пула ў Берлін і ў труны Фрыдрыха ІІ пакляўся выратаваць яго спадчыну, а Польшчу прадаставіў самой сабе. З’яжджаючы, АлександрI абяцаў праз два месяцы зноў прыехаць да Чартарыйскіх, але прайшоў год, і толькі тады княгіні зноў давялося пабачыць Імператара, на гэты раз у Варшаве, на балі. Надзей на аднаўленне Польшчы станавілася ўсё менш і менш; Чартарыйскай, якой балюча было прызнацца ў гэтым, павярнула ў другі бок і стварыла сабе куміра з Напалеона, спадзеючыся, што дзякуючы яму Польшча зноў будзе незалежнай. Прайшло некалькі гадоў, Напалеон не даў Польшчы свабоды, і калі Аляксандр І, вяртаючыся пераможцам з Парыжа, зноў заехаў у Пулавы, надзеі Чартарыйскай зноў звярнуліся ў яго бок. Пасля двухмесячнага чыста ідылічнага знаходжання ў Пулавы Імператар з’ехаў адтуль, каб у апошні раз наведаць Чартарыйскую 18 красавіка 1818 г Неўзабаве ўсё ілюзіі княгіні ўлітучыліся, стала ясна, што Аляксандр I не думае пра незалежнасць Польшчы, але княгіня працягвала жыць у сваім любімым маёнтак, яшчэ ў душы разлічваючы на нешта. Толькі калі ў 1830 г. замак яе быў узяты рускім атрадам, якім кіраваў яе ж зяць герцаг Віртэмбергскі, яна зразумела, што няма месца надзеі, і з’ехала з Пула.
Там жа, у Пулавах, яна заснавала школу, арганізавала медыцынскую дапамогу для сялян, нарэшце, сама занялася літаратурай для народа. Самае вялікае і самае цікавае з яе твораў падобнага роду носіць назву «Пілігрым ў Добромиле» («Рiеlgrzym ў Dobromil, сельская адукацыю, сорак выяў польскіх каралёў wyobrażająсemi, litograficznie wyciskanemi», Варшава, 1818, 1819, 2-ая частка — Варшава , 1821)
Памерла Ізабэла Чартарыйская ў 1835 г., 17-га чэрвеня. Ва ўзросце 90 гадоў.
admin
