Problem . Autor niniejszej pracy mia\u0142 na celu dwa zadania: I-o przedstawi\u0107 stan pow. wo\u0142kowyskiego w ko\u0144cu w. XVII pod wzgl\u0119dem administracyjnym, gospodarczym i ludno\u015bciowym i II-o przez odtworzenie tego stanu, na podstawie jednego zasadniczego \u017ar\u00f3d\u0142a t. j. na podstawie taryfy podymnego, uwypukli\u0107 warto\u015b\u0107 tego rodzaju \u017ar\u00f3de\u0142 dla bada\u0144 gospodarczo-ludno\u015bciowych.<\/p>\n\n\n\n
Niew\u0105tpliwie wiele kwestyj, n. p. granice powiatu i parafij oraz umiejscowienie \u00f3wczesnych osiedli wiejskich i miejskich, jak te\u017c charakter w\u0142asno\u015bci, wielko\u015b\u0107 osiedla etc. zilustrowa\u0142aby tu najlepiej mapka, kt\u00f3ra stanowi\u0142aby w pracy wa\u017cny czynnik uzupe\u0142niaj\u0105cy. Licz\u0105c si\u0119 wszak\u017ce z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 niedok\u0142adno\u015bci i brak\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142a, szczeg\u00f3lnie dla wykre\u015blenia granic parafij i powiatu, a nie chc\u0105c celowo poszerza\u0107 podstawy \u017ar\u00f3d\u0142owej, autor z mapki takiej zrezygnowa\u0142, pog\u0142\u0119biaj\u0105c natomiast niekt\u00f3re kwestje w opisie.<\/p>\n\n\n\n
Charakterystyka \u017ar\u00f3d\u0142a . \u0179r\u00f3d\u0142o zasadnicze, na jakiem opar\u0142 si\u0119 autor, a mianowicie taryfa podatku podymnego pow. wo\u0142kowyskiego z r. 1690, zosta\u0142a opublikowana w t. I «Wiadomo\u015bci Studjum Historji Prawa Litewskiego U. S. B.» [1]. Poniewa\u017c we wst\u0119pie do tej\u017ce publikacji wydawca poda\u0142 dok\u0142adne pochodzenie dokumentu, jego opis zewn\u0119trzny, cz\u0119\u015bci sk\u0142adowe oraz powstanie (w zwi\u0105zku z uchwa\u0142\u0105 podatkow\u0105 sejmu warszawskiego z r. 1690), tutaj ograniczy\u0107 si\u0119 nale\u017cy do podkre\u015blenia warto\u015bci i brak\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142a dla wszystkich trzech wy\u017cej podanych zagadnie\u0144.<\/p>\n\n\n\n
Dla stosunk\u00f3w administracyjnych, gospodarczych i ludno\u015bciowych taryfa z r. 1690 podaje nast\u0119puj\u0105ce elementy: I — podzia\u0142 parafjalny i umiejscowienie wed\u0142ug parafij osiedli, II — nazwy osiedli wiejskich i miejskich, jako te\u017c ich w\u0142a\u015bcicieli, III — charakter w\u0142asno\u015bci, t. j. czy osiedle nale\u017cy do d\u00f3br prywatnych, kr\u00f3lewskich czy duchownych, IV — liczb\u0119 dym\u00f3w wszelkiego rodzaju oraz liczb\u0119 karczem i m\u0142yn\u00f3w i V — wszystkie plebanje rz.-katolickie i gr.-unickie. Poza temi zasadniczemi elementami uwzgl\u0119dnia taryfa tak\u017ce charakter osiedli (wsie, folwarki i t. d.), charakter posiadania (w\u0142asno\u015b\u0107, zastawa, arenda i inne formy dzier\u017cenia), i t. p. kwestje o charakterze gospodarczo-ludno\u015bciowym. \u017be za\u015b prawdziwo\u015b\u0107 danych odno\u015bnych poszczeg\u00f3lnych osiedli stwierdzona by\u0142a przez ich posesor\u00f3w przysi\u0119g\u0105, a spisy sporz\u0105dzone by\u0142y dok\u0142adnie i solidnie, wszystko to sprawia, \u017ce warto\u015b\u0107 taryfy podymnego dla odtworzenia stosunk\u00f3w gospodarczych i struktury ludno\u015bciowej jest bardzo wysoka.<\/p>\n\n\n\n
Posiada atoli taryfa r\u00f3wnie\u017c pewne braki, kt\u00f3re powoduj\u0105, \u017ce badacz, opieraj\u0105cy si\u0119 na niej, stosowa\u0107 musi daleko id\u0105c\u0105 ostro\u017cno\u015b\u0107 i w ostateczno\u015bci liczy\u0107 si\u0119 mo\u017ce z pewnemi niedok\u0142adno\u015bciami wniosk\u00f3w, A wi\u0119c: I — cz\u0119sto spotyka si\u0119 b\u0142\u0119dny przydzia\u0142 parafjalny, co ma najcz\u0119\u015bciej miejsce w tym wypadku, je\u015bli posesor przy g\u0142\u00f3wnej maj\u0119tno\u015bci wymienia\u0142 inne mniejsze, le\u017c\u0105ce na terenie innych parafij, II — niezawsze podany jest rodzaj dym\u00f3w, t.j. czy s\u0105 ch\u0142opskie czy szlacheckie, III — pisownia nazwisk i nazw miejscowo\u015bci cz\u0119sto jest niekonsekwentna, IV — przy starostwach nie wylicza si\u0119 imiennie wszystkich osiedli, a tylko niekt\u00f3re, wa\u017cniejsze; to samo zreszt\u0105 zdarza si\u0119 przy dobrach prywatnych, V — szczeg\u00f3lnie niejasna jest taryfa odno\u015bnie osiedli miejskich.<\/p>\n\n\n\n
Metoda pracy . Poniewa\u017c ca\u0142o\u015b\u0107 pracy oparta jest na jednem zasadniczem \u017ar\u00f3dle, by\u0142o rzecz\u0105 zb\u0119dn\u0105 czyni\u0107 noty i cytaty; tutaj dla sprawdzenia pos\u0142u\u017c\u0105 g\u0142\u00f3wnie indeksy os\u00f3b i miejscowo\u015bci zamieszczone we wspomnianej poprzednio publikacji. Jedynie w wypadkach, kiedy tekst \u017ar\u00f3d\u0142a jest niejasny, powo\u0142ywano si\u0119 na odno\u015bny ust\u0119p. Z innych \u017ar\u00f3de\u0142 uwzgl\u0119dniono tylko kilka, g\u0142\u00f3wnie w cz\u0119\u015bci pracy traktuj\u0105cej o stosunkach ludno\u015bciowych. Pobocznie uwzgl\u0119dniono tak\u017ce wydawnictwa urz\u0119dowe (Dziennik Woj. Bia\u0142ostockiego, Skorowidz Miejscowo\u015bci Rzeczpl. i in.). Doda\u0107 tu trzeba, \u017ce miarodajny by\u0142 dla autora tekst redakcji taryfy podymnego z r. 1690 (R. I), redakcj\u0119 z r. 1710 (R. II) jako te\u017c inne dodatki-) wyzyskano tylko wyj\u0105tkowo. Literatura dotycz\u0105ca odno\u015bnych zagadnie\u0144 wymieniana jest na pocz\u0105tku rozdzia\u0142\u00f3w w przypisie; cytaty z literatury historycznej s\u0105 w pracy r\u00f3wnie rzadkie jak i cytaty \u017ar\u00f3d\u0142owe i stosowane jedynie w kwestjach szczeg\u00f3lnie w\u0105tpliwych. Metoda zatem, jak\u0105 autor pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119, przystosowana jest ca\u0142kowicie do charakteru pracy.<\/p>\n\n\n\n
I. Struktura administracyjna. Granice powiatu [2]\n\n\n\n
O\u015brodkiem administracji politycznej, s\u0105dowej i ko\u015bcielnej by\u0142 Wo\u0142kowysk, miasto pozostaj\u0105ce na prawie magdeburskiem. Od nazwy tego miasta pochodzi nazwa powiatu i wszystkich urz\u0119d\u00f3w. Tu mie\u015bci\u0142 si\u0119 urz\u0105d staro\u015bci\u0144ski grodowy, tutaj odbywa\u0142y si\u0119 s\u0105dy grodzkie i ziemskie powiatu, tutaj zbiera\u0142 si\u0119 i obradowa\u0142 sejmik powiatowy. Starost\u0105 powiatowym wo\u0142kowyskim (nale\u017cy poj\u0119cie to odr\u00f3\u017cni\u0107 od poj\u0119cia starosty niegrodowego) by\u0142 w omawianej tu epoce Karol Dolski, «hrabia na Dolsku, D\u0105brownicy i Komarnie», marsza\u0142ek nadworny W. Ks. Lit., w\u0142a\u015bciciel Mi\u0119dzyrzecza, Podoroska, i S\u0142awatycz (w pow. wo\u0142kowyskim). Urz\u0105d podstaro\u015bciego spoczywa\u0142 w r\u0119ku Daniela Kazimierza Ordy\u0144ca. Ci dwaj dostojnicy reprezentowali w\u0142adz\u0119 kr\u00f3lewsk\u0105. Z innych wa\u017cniejszych urz\u0119d\u00f3w, wzgl\u0119dnie tylko tytularnych godno\u015bci nale\u017cy wymieni\u0107 nast\u0119puj\u0105ce: urz\u0105d marsza\u0142ka powiatowego piastowa\u0142 Miko\u0142aj Ogi\u0144ski, miecznik W. Ks. Lit., urz\u0105d stra\u017cnika — Micha\u0142 Ko\u0142\u0105taj, urz\u0105d stolnika — W\u0142adys\u0142aw Tryzna, urz\u0105d chor\u0105\u017cego — \u0141ukasz Woyna.<\/p>\n\n\n\n
Sk\u0142ad s\u0105du grodzkiego tworzyli: Stanis\u0142aw Siehe\u0144 jako s\u0119dzia (by\u0142 r\u00f3wnocze\u015bnie skarbnikiem powiatowym), Jan Masalski jako pods\u0119dek, oraz Dionizy Olendzki jako pisarz. S\u0119dzi\u0105 ziemskim by\u0142 W\u0142adys\u0142aw Komajewski, podkomorzym za\u015b Teofil Olendzki.<\/p>\n\n\n\n
Je\u015bli idzie o administracj\u0119 ko\u015bcieln\u0105 to Wo\u0142kowysk by\u0142 siedzib\u0105 dziekanatu. Dziekanem by\u0142 ks. Mateusz Kuligowski, proboszcz i pleban wo\u0142pia\u0144ski.<\/p>\n\n\n\n
Podzia\u0142 parajjalny . Powiat wo\u0142kowyski obejmowa\u0142 14 parafij, kt\u00f3rych o\u015brodkami by\u0142y nast\u0119puj\u0105ce osiedla miejskie i wiejskie: Wo\u0142kowysk, Ro\u015b, Wo\u0142pa, Strubnica, Krzemienic\u0105, Zelwa, Mi\u0119dzyrzecz, \u0141ysk\u00f3w, Poroz\u00f3w, Ja\u0142\u00f3wka, \u015awis\u0142ocz, M\u015bcib\u00f3w, Szyd\u0142owicze i Repla. Nie trzeba przypomina\u0107, \u017ce podzia\u0142 parafjalny mia\u0142 jednocze\u015bnie za stosowanie w administracji pa\u0144stwowej (n. p. przy poborze podatku, we wszelkiego rodzaju spisach etc.) Atoli w ustroju administracyjnym dawnej Rzeczypospolitej parafja nie stanowi\u0142a odr\u0119bnej jednostki administracyjno-politycznej i podzia\u0142 parafjalny nosi\u0142 charakter tylko pomocniczy, a nie istotny. St\u0105d te\u017c poj\u0119cie dawnej parafji i obecnej gminy pokrywa si\u0119 tylko cz\u0119\u015bciowo. Dla por\u00f3wnania dawnego podzia\u0142u z obecnym warto zaznaczy\u0107, \u017ce dzisiejszy powiat dzieli si\u0119 na 16 gmin, przyczem terytorjum parafji wo\u0142pia\u0144skiej obecnie do powiatu wo\u0142kowyskiego nie nale\u017cy. S\u0105 to gminy nast\u0119puj\u0105ce: Biskupice, Ro\u015b, Piaski, Krzemienic\u0105, Mi\u0119dzyrzecz, Zelwa, Izabelin, Podorosk, \u0141ysk\u00f3w, Poroz\u00f3w, Ja\u0142\u00f3wka, \u015awis\u0142ocz, M\u015bcib\u00f3w, Szyd\u0142owicze, Tereszki i Tarnopol [3]. Jak wida\u0107 zatem, niekt\u00f3re centra administracyjno-ko\u015bcielne z ko\u0144ca w. XVII pozosta\u0142y te same; niekt\u00f3re ust\u0105pi\u0142y na rzecz innych (Strubnica, Krzemienic\u0105, Repla) g\u0142\u00f3wnie z tego powodu, \u017ce da\u0142y si\u0119 wyprzedzi\u0107 w rozwoju gospodarczym, co w podziale administracyjnym odgrywa rol\u0119 bardzo powa\u017cn\u0105. Nie spos\u00f3b tutaj okre\u015bla\u0107 \u015bci\u015blej granic parafjalnych. Zwr\u00f3ci\u0107 wszak\u017ce nale\u017cy uwag\u0119 na uderzaj\u0105c\u0105 niewsp\u00f3\u0142miemo\u015b\u0107 obwod\u00f3w parafij: niekt\u00f3re z nich s\u0105 bardzo obszerne, n. p. Poroz\u00f3w, \u015awis\u0142ocz, Wo\u0142pa, niekt\u00f3re za\u015b bardzo niewielkie (M\u015bcib\u00f3w, Ro\u015b, Repla, Zelwa). Podzia\u0142 dzisiejszy na gminy wykazuje o wiele wi\u0119ksz\u0105 wsp\u00f3\u0142mierno\u015b\u0107 i proporcjonalno\u015b\u0107, tak pod wzgl\u0119dem obszaru jak i zaludnienia. Atoli podzia\u0142 obecny jest w du\u017cej mierze podzia\u0142em sztucznym i statystycznym, natomiast podzia\u0142 parafjalny, jaki obserwujemy w ko\u0144cu w. XVII, by\u0142 niew\u0105tpliwie wynikiem d\u0142ugoletniej tradycji i splotu czynnik\u00f3w ko\u015bcielnych, gospodarczych i politycznych. W zwi\u0105zku z tem pozostaje zapewne fakt, \u017ce obw\u00f3d niekt\u00f3rych parafij pokrywa si\u0119 z obszarami wi\u0119kszych kompleks\u00f3w gospodarczych. I tak n. p. parafja roska obejmuje wy\u0142\u0105cznie klucz roski Stefana Branickiego, parafja zelwia\u0144ska — klucz zelwia\u0144ski Jerzego Stanis\u0142awa Sapiehy. Dotyczy to cz\u0119\u015bciowo r\u00f3wnie\u017c parafji wo\u0142pia\u0144skiej, mi\u0119dzyrzeckiej i in.<\/p>\n\n\n\n
Granice pou\u0144atu. O ile przyjmie si\u0119 za podstaw\u0119 dzisiejszy obw\u00f3d powiatu wo\u0142kowyskiego, to odno\u015bnie ko\u0144ca w. XVII notujemy nast\u0119puj\u0105ce odchylenia. Przedewszystkiem — poczynaj\u0105c od p\u00f3\u0142nocy — do powiatu nale\u017ca\u0142a ca\u0142a gmina wo\u0142pia\u0144ska (obecnie w powiecie grodzie\u0144skim) z Wo\u0142p\u0105, Tupiczanami, Kowalami i \u017byliczami. A zatem \u00f3wczesny powiat wo\u0142kowyski p\u00f3\u0142nocn\u0105 sw\u0105 kraw\u0119dzi\u0105 opiera\u0142 si\u0119 o Niemen na wysoko\u015bci Wo\u0142py, mniej wi\u0119cej do Zelwian, (czy terytorjum dzisiejszych Most\u00f3w nale\u017ca\u0142o pod\u00f3wczas do powiatu wo\u0142kowyskiego — nie uda\u0142o si\u0119 na podstawie taryfy ustali\u0107) [4]. Granica p\u00f3\u0142nocno-wschodnia nie wykazuje odmian w stosunku do linji dzisiejszej i dopiero poczynaj\u0105c od jeziora Bezdennego na po\u0142udnie obw\u00f3d terytorjum powiatu wychyla si\u0119 ku wschodowi, zagarniaj\u0105c Po\u0142o\u0144sk (dzisiejszy powiat kossowski). Naturalne granice po\u0142udniowe, zakre\u015blone puszczami R\u00f3\u017ca\u0144sk\u0105, \u0141yskowsk\u0105 i \u015awis\u0142ock\u0105 oraz licznemi b\u0142otami, nie wykazuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c zmian i odchyle\u0144 w stosunku do granic dzisiejszych, natomiast granica zachodnia powiatu zapewne przebiega\u0142a pod\u00f3wczas bardziej ku zachodowi, skoro do powiatu nale\u017c\u0105 m. in. Ciecier\u00f3wka i wy\u017cej ku p\u00f3\u0142nocy Biergiele, wchodz\u0105ce obecnie do powiatu grodzie\u0144skiego. Konstatuje si\u0119 zatem, \u017ce obw\u00f3d \u00f3wczesnego powiatu wo\u0142kowyskiego by\u0142 znacznie wi\u0119kszy, ni\u017c obw\u00f3d powiatu dzisiejszego. Znaczniejsze zmiany zasz\u0142y szczeg\u00f3lnie w cz\u0119\u015bciach p\u00f3\u0142nocnozachodnich.<\/p>\n\n\n\n
II. Stosunki gospodarcze [5]\n\n\n\n
M\u00f3wi\u0105c o stosunkach gospodarczych, autor pragnie odtworzy\u0107, jak si\u0119 przedstawia\u0142y na terenie omawianego tu powiatu w ko\u0144cu w. XVII trzy g\u0142\u00f3wne rodzaje w\u0142asno\u015bci, t. j. w\u0142asno\u015b\u0107 szlachecka czyli prywatna (\u0142\u0105cznie z latyfundjami magnackiemi), w\u0142asno\u015b\u0107 duchowna oraz w\u0142asno\u015b\u0107 kr\u00f3lewska. Na podstawie danych taryfy przedstawia w obr\u0119bie ka\u017cdej w\u0142asno\u015bci ilo\u015b\u0107 osiedli wiejskich i miejskich, ich wielko\u015b\u0107 w-g liczby dym\u00f3w, w jakim charakterze osiedla pozostaj\u0105 w posiadaniu posesora, ilo\u015b\u0107 karczem i m\u0142yn\u00f3w, i tym podobne elementy natury gospodarczej, kt\u00f3re w sumie dadz\u0105 mniej wi\u0119cej pe\u0142ny obraz stanu \u00f3wczesnej gospodarki ziemskiej na terytorjum wo\u0142kowyskiem. Oczywi\u015bcie ca\u0142kowicie pomin\u0105\u0107 musiano, ze wzgl\u0119du na milczenie \u017ar\u00f3d\u0142a, takie kwestje jak powinno\u015bci ch\u0142opskie, stan inwenta rza, rodzaj i wielko\u015b\u0107 grunt\u00f3w; g\u0142\u00f3wnym probierzem stanu maj\u0105tkowego jest tu ilo\u015b\u0107 osiedli oraz ilo\u015b\u0107 i jako\u015b\u0107 dym\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
W\u0142asno\u015b\u0107 szlachecka . W\u0142asno\u015b\u0107 ta jest najliczniejsza, bo na og\u00f3ln\u0105 sum\u0119 wszelkiego rodzaju dym\u00f3w 3.156, jak\u0105 wykazuje taryfa, oko\u0142o 2.200 dym\u00f3w pozostaje w posiadaniu prywatnem, reszta przypada na w\u0142asno\u015b\u0107 duchown\u0105 i pa\u0144stwow\u0105. Z cech charakterystycznych dla tej w\u0142asno\u015bci wymieni\u0107 nale\u017cy nast\u0119puj\u0105ce: I — je\u015bli chodzi 0 charakter osiedli, to ogromn\u0105 ich wi\u0119kszo\u015b\u0107 stanowi\u0105 wsie, rzadziej folwarki (jest ich zaledwie ponad 10). Osiedla miejskie s\u0105 nast\u0119puj\u0105ce: \u015awis\u0142ocz, Ro\u015b, \u0141ysk\u00f3w, Zelwa, Mi\u0119dzyrzecz, S\u0142awatycze, Podorosk i Pietuchowo. \u015awis\u0142ocz pozostawa\u0142a w posiadaniu Kryszpina Kirszensztejna, podczaszego W. Ks. Lit.; \u0142\u0105cznie z w\u0142o\u015bci\u0105 liczy\u0142a 116 dym\u00f3w. Ro\u015b nale\u017ca\u0142a do Stefana Branickiego, stra\u017cnika koronnego, kt\u00f3ry j\u0105 wraz z ca\u0142ym kluczem roskim wypu\u015bci\u0142 w «tax\u0119» Jerzemu Kowalewskiemu; liczy\u0142a dym\u00f3w 25, pr\u00f3cz zastawnik\u00f3w. \u0141ysk\u00f3w, w\u0142asno\u015b\u0107 Bychowc\u00f3w, mia\u0142 dym\u00f3w 33. Zelwa nale\u017ca\u0142a do Jerzego Stanis\u0142awa Sapiehy, stolnika W. Ks. Lit., i razem z maj\u0119tno\u015bci\u0105 liczy\u0142a 90 dym\u00f3w. Mi\u0119dzyrzecz, S\u0142awatycze i Podorosk by\u0142y w\u0142asno\u015bci\u0105 Karola Dolskiego, marsza\u0142ka W. Ks. Lit., starosty grodzkiego wo\u0142kowyskiego; trzy te osiedla wraz z w\u0142o\u015bcianami mia\u0142y 147 dym\u00f3w. Pietuchowo by\u0142o w\u0142asno\u015bci\u0105 Stefana Kurcz\u0105, wojewody brzeskiego; ilo\u015b\u0107 dym\u00f3w nieznana. Zar\u00f3wno osiedla wiejskie jak i miejskie by\u0142y naog\u00f3\u0142 niedu\u017ce; przeci\u0119tnie na osiedle wiejskie przypada od 8-10 dym\u00f3w. II — Wi\u0119kszych d\u00f3br prywatnych by\u0142o kilka, mianowicie klucze: \u015bwis\u0142ocki Kryszpina Kirszensztejna (116 dym\u00f3w), zelwia\u0144ski Sapieh\u00f3w (90 dym\u00f3w), roski Branickich (95 dym\u00f3w), dobra \u0142yskowskie Bychowc\u00f3w (ok. 100 dym\u00f3w), wreszcie Mi\u0119dzyrzecz, S\u0142awatycze 1 Podorosk Karola Dolskiego (\u0142\u0105cznie 147 dym\u00f3w) oraz maj. Po\u0142o\u0144sk Sapieh\u00f3w (106 dym\u00f3w). Mniejszych nieco rozmiar\u00f3w by\u0142y: Niedzwieck i Bartnowszczyzna \u0141ukasza Woyny, chor\u0105\u017cego wo\u0142kowyskiego (86 dym\u00f3w), Kropiwnica tego\u017c \u0141ukasza Woyny (30 dym\u00f3w) (obie maj\u0119tno\u015bci w zastawie), Po\u0142onka, w\u0142asn. Kocie\u0142a, kasztelana witebskiego (60 dym\u00f3w), wreszcie klucz pietuchowski, w\u0142asn. Stefana Kurcz\u0105, wojewody brzeskiego (30 dym\u00f3w). Og\u00f3\u0142em na wi\u0119ksz\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 prywatn\u0105 przypada oko\u0142o 850 dym\u00f3w, a zatem ponad i\/3 ca\u0142kowitej ilo\u015bci dym\u00f3w prywatnych. Na uwag\u0119 zas\u0142uguje jednocze\u015bnie fakt, \u017ce reszta, t. j. oko\u0142o 60 w\u0142asno\u015bci prywatnej, to ma\u0142e maj\u0105teczki; bardzo niewiele jest w\u0142asno\u015bci \u015bredniej. Spora natomiast jest liczba t. zw. dym\u00f3w w\u0142asnych t. j. p\u00f3\u017aniejszych okolic szlacheckich (157 dym\u00f3w czyli ok. 7%). III-Uderza znaczne rozproszkowanie w\u0142asno\u015bci. dwu lub wi\u0119cej. Jest to niew\u0105tpliwie skutek z jednej strony rozradzania si\u0119 rodzin, z drugiej strony — przejaw obni\u017cenia si\u0119 \u017cycia gospodarczego. Co wi\u0119cej, — ponad 500 dym\u00f3w prywatnych pozostaje w zastawie, a wi\u0119c procent stosunkowo bardzo wysoki. Ten fakt lepiej mo\u017ce, ni\u017c rozdrobnienie w\u0142asno\u015bci, wskazuje na nienajlepszy stan gospodarczy, \u015bwiadczy bowiem o zad\u0142u\u017ceniu spo\u0142ecze\u0144stwa. Z innych form posiadania wyst\u0119puje arenda (w sumie ponad 10 dym\u00f3w), opieka (oko\u0142o 10 dym\u00f3w) oraz t. zw. «taxa» (klucz roski Stefana Branickiego, stra\u017cnika koronnego).<\/p>\n\n\n\n
W\u0142asno\u015b\u0107 duchowna . Do kategorji tej w\u0142asno\u015bci zaliczamy osiedla i poszczeg\u00f3lne dymy (wraz z plebanjami), nale\u017c\u0105ce do probostw, klasztor\u00f3w i innych korporacyj duchownych. Na terenie powiatu wo\u0142kowyskiego taryfa wykazuje oko\u0142o 230 dym\u00f3w, niemal wy\u0142\u0105cznie ch\u0142opskich oraz z plebanij, pozostaj\u0105cych w posiadaniu duchowie\u0144stwa, g\u0142\u00f3wnie rz.-katolickiego; je\u015bli chodzi o duchowie\u0144stwo grecko-unickie, to by\u0142o ono nader sk\u0105po uposa\u017cone (z regu\u0142y na 1 dymie w\u0142asnym), wyj\u0105tek stanowili tu tylko ksi\u0119\u017ca bazyljanie w \u0141yskowie, nie\u017ale stosunkowo zaopatrzeni (6 dym\u00f3w ch\u0142opskich, kilkana\u015bcie miejskich). Naog\u00f3\u0142 w\u0142asno\u015b\u0107 duchown\u0105 stanowi\u0142y osiedla wiejskie, w niekt\u00f3rych tylko miasteczkach spotykaj\u0105 si\u0119 niewielkie jurydyki (Wo\u0142kowysk, Poroz\u00f3w, M\u015bcib\u00f3w i in.). Z wi\u0119kszych osiedli, stanowi\u0105cych w\u0142asno\u015b\u0107 duchown\u0105, to: Biskupice, nale\u017c\u0105ce do biskupstwa wile\u0144skiego (13 dym\u00f3w), plebanja i jurydyka wo\u0142pia\u0144ska (28 dym\u00f3w), folw. Monkowce, nale\u017c\u0105cy do plebanji reple\u0144skiej (11 dym\u00f3w), folw. Marcinowicze, w\u0142asn. probostwa krzemienickiego (20 dym\u00f3w), folw. Moszny i Burcowszczyzna, w\u0142asn. probostwa brzostowickiego (20 dym\u00f3w), folw. Hrusk, nale\u017c\u0105cy do plebanji \u0142yskowskiej (23 dymy); najwi\u0119ksze atoli dobra na terenie pow. wo\u0142kowyskiego posiada\u0142 klasztor \u015bw. Brygidy w Grodnie, mianowicie w Krzemienicy i Kniazikowszczyznie 82 dymy, a w Szyd\u0142owiczach 20 dym\u00f3w. Gospodarka folwarczna stosunkowo do\u015b\u0107 liczna (oko\u0142o 8 folw.). W\u0142asno\u015b\u0107 duchowna prawie w ca\u0142o\u015bci by\u0142a administrowana bezpo\u015brednio przez duchowie\u0144stwo, minimalny jest odsetek dym\u00f3w arendownych i zastawnych. Karczmy i m\u0142yny, jakie cz\u0119\u015bciej ni\u017c w dobrach prywatnych wyst\u0119puj\u0105 w osiedlach duchownych, zdaj\u0105 si\u0119 wskazywa\u0107, \u017ce duchowie\u0144stwo stara\u0142o si\u0119 o uintensywnienie gospodarki w swych posiad\u0142o\u015bciach.<\/p>\n\n\n\n
W\u0142asno\u015b\u0107 kr\u00f3lewska . Na terenie powiatu wo\u0142kowyskiego nie by\u0142o ekonomij kr\u00f3lewskich, by\u0142y tylko starostwa. By\u0142o ich cztery, mianowicie: wo\u0142kowyskie, m\u015bcibowskie, wo\u0142pia\u0144skie i ja\u0142owskie. Starostwo wo\u0142kowyskie, pozostaj\u0105ce w dzier\u017ceniu Hrehorego Ogi\u0144skiego Niewiele tylko osiedli ma jednego w\u0142a\u015bciciela, najcz\u0119\u015bciej ma ich chor\u0105\u017cego W. Ks. Lit., by\u0142o pod\u00f3wczas — po czasach niedawnych wielkich kataklizm\u00f3w politycznych — «funditus spustosza\u0142e» (jak si\u0119 wyra\u017ca taryfa) i liczy\u0142o og\u00f3\u0142em zaledwie 32 dymy wiejskie, \u0142\u0105cznie z w\u00f3jtostwem nowodworskiem. Sam Wo\u0142kowysk, jak wiadomo, by\u0142 miastem magdeburskiem. Starostwo m\u015bcibowskie nale\u017ca\u0142o do tego\u017c Hrehorego Ogi\u0144skiego, liczy\u0142o dym\u00f3w 71 \u0142\u0105cznie z m-kiem M\u015bcibowem; obejmowa\u0142o tak\u017ce w\u00f3jtostwo porozowskie. Starostwo wo\u0142pia\u0144skie, do kt\u00f3rego zalicza\u0142y si\u0119 Dubno i Ko\u0142odziezna, pozostawa\u0142o w posiadaniu Kazimierza Jana Sapiehy wojewody wile\u0144skiego, hetmana wielkiego lit.; liczy\u0142o dym\u00f3w ponad 300, w tem jedno miasteczko (Wo\u0142pa) [6]. Wreszcie starostwo ja\u0142owskie, w posesji Konstantego Szujskiego chor\u0105\u017cego brzeskiego, obejmowa\u0142o 179 dym\u00f3w, w tem m-ko Ja\u0142\u00f3wk\u0119. Og\u00f3\u0142em zatem cztery starostwa liczy\u0142y w sumie dym\u00f3w wiejskich i miejskich oko\u0142o 582. Do tej liczby dym\u00f3w zaliczy\u0107 nale\u017cy t. zw. dzier\u017cawy, t. j. poszczeg\u00f3lne osiedla, kt\u00f3re starostowie na pewnych warunkach wypuszczali osobom prywatnym. Na terenie powiatu wo\u0142kowyskiego by\u0142o kilka dzier\u017caw, w sumie licz\u0105ce kilkana\u015bcie dym\u00f3w. Mog\u0142y by\u0107 one do\u017cywotne (Szurycze), w arendzie (Dziergiele) i t. d.. zale\u017cnie od umowy. Naog\u00f3\u0142, jak wida\u0107, w\u0142asno\u015b\u0107 kr\u00f3lewska na terytorjum wo\u0142kowyskiem by\u0142a znacziia, obejmuj\u0105c trzy miasteczka i kilkana\u015bcie osiedli wiejskich, razem oko\u0142o 600 dym\u00f3w, t. j. blisko 20% ca\u0142kowitej ilo\u015bci dym\u00f3w w powiecie.<\/p>\n\n\n\n
Stan og\u00f3lny . Og\u00f3\u0142em na terytorjum powiatu wo\u0142kowyskiego na prze\u0142omie w. XVII i XVIII by\u0142o 13 osiedli miejskich (2-3 magdeburskie) [7], 3 staro\u015bci\u0144skie, 7 prywatnych) oraz ponad 200 osiedli wiejskich; karczem by\u0142o oko\u0142o 50, m\u0142yn\u00f3w oko\u0142o 60 (nie wlicza si\u0119 tu karczem i m\u0142yn\u00f3w w miastach magdeburskich). Trudno na podstawie powy\u017cszych danych wyci\u0105ga\u0107 pewne wnioski og\u00f3lne, mo\u017cna jednak stwierdzi\u0107 pewne cechy charakterystyczne. A wi\u0119c jako cechy dodatnie: du\u017c\u0105 stosunkowo ilo\u015b\u0107 osiedli miejskich (wi\u0119cej, ni\u017c obecnie) i osiedli wiejskich, jako te\u017c spor\u0105 liczb\u0119 karczem i m\u0142yn\u00f3w;-jako cechy ujemne: a) znaczne rozdrobnienie w\u0142asno\u015bci, b) wysoki procent dym\u00f3w pozostaj\u0105cych w zastawie, c) ma\u0142\u0105 przeci\u0119tn\u0105 ilo\u015b\u0107 dym\u00f3w przypadaj\u0105c\u0105 na jedno osiedle i d) rzadkie zastosowanie systemu gospodarki folwarcznej. Stwierdzi\u0107 wreszcie nale\u017cy, \u017ce w\u0142asno\u015b\u0107 kr\u00f3lewska by\u0142a stosunkowo znaczna, latyfundja za\u015b magnackie s\u0105 do\u015b\u0107 nieliczne i stosunkowo niewielkich rozmiar\u00f3w. Naog\u00f3\u0142, jak si\u0119 zdaje, stosunki gospodarcze w powiecie wo\u0142kowyskim by\u0142y niez\u0142e; a \u017ce stan ten by\u0142 na drodze do lepszego rozwoju wskazuje fakt, \u017ce ju\u017c w 16 lat po sporz\u0105dzeniu taryfy, mianowicie w r. 1706, starostwo wo\u0142kowyskie posiada liczb\u0119 dym\u00f3w 187 (32 dymy w r. 1690), starostwo m\u015bcibowskie — 227 (71 w r. 1690). A niew\u0105tpliwie rozw\u00f3j gospodarczy w dobrach szlacheckich i duchownych nie pozostawa\u0142 w tyle i raczej przypuszcza\u0107 nale\u017cy, \u017ce wyprzedza\u0142 rozw\u00f3j w dobrach pa\u0144stwowych.<\/p>\n\n\n\n
III. Struktura ludno\u015bciowa [8]\n\n\n\n
Na podstawie taryfy podymnego ustali\u0107 mo\u017cna dla stosunk\u00f3w ludno\u015bciowych na terytorjum wo\u0142kowyskiem zasadniczo zar\u00f3wno og\u00f3ln\u0105 liczb\u0119 ludno\u015bci, jakote\u017c liczb\u0119 szlachty, duchowie\u0144stwa, ch\u0142op\u00f3w oraz cz\u0119\u015bciowo mieszczan. Poniewa\u017c jednak obliczenia te wymaga\u0142yby zastosowania wi\u0119kszej ilo\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142 pomocniczych, a sama taryfa dla tych kwestyj posiada pewne niedok\u0142adno\u015bci i braki, autor uwa\u017ca\u0142 za wskazane obliczy\u0107 jedynie og\u00f3ln\u0105 ilo\u015b\u0107 ludno\u015bci, natomiast co do grup stanowych i zawodowych odtworzy\u0107 tylko g\u0142\u00f3wnie pewne cechy charakterystyczne, jakie wynikaj\u0105 bezsprzecznie z danych wyzyskanego tu przekazu \u017ar\u00f3d\u0142owego. Id\u0105c za wynikami bada\u0144 prof. \u0141 o w m i a \u0144 s k i e g o odno\u015bnie stosunk\u00f3w na terenie woj. nowogr\u00f3dzkiego, w obliczeniach przyj\u0119to jako przeci\u0119tn\u0105 liczb\u0119 os\u00f3b przypadaj\u0105c\u0105 na jeden dym — 5,5. Liczba ta wydaje si\u0119 autorowi najbardziej zbli\u017cona do stanu faktycznego, cho\u0107 nie jest wykluczone, \u017ce mog\u0142a by\u0107 wy\u017csza [9].<\/p>\n\n\n\n
Og\u00f3lna liczba ludno\u015bci . Taryfa podaje og\u00f3ln\u0105 liczb\u0119 dym\u00f3w razem z karczmami, m\u0142ynami i plebanjami — 3156. Nie jest to wszak\u017ce liczba kompletna, poniewa\u017c taryfa nie uwzgl\u0119dnia\u0142a dwor\u00f3w szlacheckich, oraz nie obejmowa\u0142a miast magdeburskich, gdy\u017c ani z dwor\u00f3w ani z miast magdeburskich podymnego nie p\u0142acono. Co si\u0119 tyczy ilo\u015bci dwor\u00f3w, to obliczy\u0107 je mo\u017cna, licz\u0105c og\u00f3ln\u0105 liczb\u0119 szlachty sk\u0142adaj\u0105c\u0105 juramenta przed wo\u0142kowyskim urz\u0119dem grodzkim. Ot\u00f3\u017c indeks os\u00f3b posiada takich nazwisk 516. Od tej liczby wszak\u017ce odj\u0105\u0107 nale\u017cy nazwiska szlachty zagrodowej, kt\u00f3rych dymy (z nomenklatur\u0105 «w\u0142asnych») wliczone s\u0105 ju\u017c do og\u00f3lnej liczby dym\u00f3w. Takich nazwisk i dym\u00f3w jest 157. Pozostaje zatem liczba 359, kt\u00f3ra jest liczb\u0105 tych wszystkich w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br prywatnych ziemskich i miejskich, kt\u00f3rzy sk\u0142adali juramenta i kt\u00f3rzy najprawdopodobniej posiadali w\u0142asne dwory, a w ka\u017cdym razie tworzyli grupy rodzinne. Razem zatem dym\u00f3w ch\u0142opskich, «w\u0142asnych», cz\u0119\u015bciowo miejskich, plebanij, karczem i m\u0142yn\u00f3w oraz dwor\u00f3w wypada 3515. Pozostaj\u0105 jeszcze osiedla miejskie, kt\u00f3rych taryfa, jako b\u0119d\u0105ce na prawie magdeburskiem ca\u0142kowicie nie uwzgl\u0119dnia, t. j. Wo\u0142kowysk i Poroz\u00f3w, a zapewne i Nowy Dw\u00f3r (taryfa odno\u015bnie tych miast podaje tylko nieliczne dymy nale\u017c\u0105ce do jurydyk szlacheckich i duchownych oraz dymy nale\u017c\u0105ce do w\u00f3jtostw tych\u017ce osiedli). Nie chc\u0105c hipotezami zaciemnia\u0107 i obni\u017ca\u0107 warto\u015bci oblicze\u0144, trzy te osiedla miejskie pomini\u0119to zupe\u0142nie. Mno\u017c\u0105c zatem liczb\u0119 3515 dym\u00f3w przez przeci\u0119tn\u0105 ilo\u015b\u0107 os\u00f3b przypadaj\u0105c\u0105 na jeden dym t.j. 5,5, otrzymujemy liczb\u0119 18.332, kt\u00f3ra jest ilo\u015bci\u0105 og\u00f3\u0142u ludno\u015bci zamieszkuj\u0105cej powiat wo\u0142kowyski w ko\u0144cu w. XVII. Liczba ta obejmuje wszystk\u0105 szlacht\u0119 — posesjonat\u00f3w, duchowie\u0144stwo, ch\u0142op\u00f3w oraz cz\u0119\u015bciowo mieszczan chrze\u015bcija\u0144skich i \u017cydowskich; do liczby tej natomiast nie zalicza si\u0119 ludno\u015b\u0107 osiedli miejskich: Wo\u0142kowyska, Porozowa i Nowego Dworu. Zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce liczba przeci\u0119tna os\u00f3b, jak\u0105 tu przyj\u0119to na jeden dym — 5,5 jest raczej za ma\u0142a, ni\u017c za du\u017ca (niekt\u00f3rzy badacze przyjmuj\u0105 liczb\u0119 6, a nawet wi\u0119ksz\u0105) oraz dodaj\u0105c ludno\u015b\u0107 pomini\u0119tych w obliczeniach miast, z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 przyj\u0105\u0107 mo\u017cna, \u017ce og\u00f3lne zaludnienie powiatu w omawianym tu okresie wynosi\u0142o ponad 20 tys. os\u00f3b [10].<\/p>\n\n\n\n
Rzecz\u0105 jest oczywist\u0105, \u017ce liczba ta jest zaledwie zbli\u017cona do stanu faktycznego, jak zreszt\u0105 wyniki najskrupulatniejszych nawet bada\u0144 ludno\u015bciowych dla czas\u00f3w dawnej Rzeczypospolitej. N. p. w powy\u017cej podanej liczbie 18.332 konstatuje si\u0119 m. in. tego rodzaju nie\u015bcis\u0142o\u015b\u0107, \u017ce przeliczeniu przez 5,5 uleg\u0142y plebanje rzym.-katolickie, dla kt\u00f3rych jest to wsp\u00f3\u0142czynnik stanowczo za wysoki; z drugiej zn\u00f3w strony na klasztory z konieczno\u015bci przyj\u0119to r\u00f3wnie\u017c t\u0119 liczb\u0119, kt\u00f3ra niew\u0105tpliwie w tym wypadku jest za niska. Autor wszak\u017ce m\u00f3g\u0142 liczy\u0107 si\u0119 w\u0142a\u015bnie z faktem, \u017ce «niedob\u00f3r» w jednym wypadku wyr\u00f3wna «nadwy\u017cka», jaka zajdzie przy innych okoliczno\u015bciach.<\/p>\n\n\n\n
Grupy stanowe i zawodowe . 1. S z l a c h t a . Wy\u017cej podano liczb\u0119 posesor\u00f3w ziemskich — by\u0142o ich 516; liczba ta obejmuje zar\u00f3wno w\u0142a\u015bcicieli wielkich kompleks\u00f3w gospodarczych, jak te\u017c drobn\u0105 szlacht\u0119 zagrodow\u0105. Stwierdzi\u0107 nale\u017cy, \u017ce — podobnie jak w ca\u0142ej Rzeczypospolitej — zr\u00f3\u017cniczkowanie w warstwie szlacheckiej na terenie powiatu wo\u0142kowyskiego by\u0142o bardzo znaczne. Z wielkich rod\u00f3w mo\u017cnow\u0142adc\u00f3w litewsko-ruskich na terytorjum wo\u0142kowyskiem wyst\u0119puj\u0105 do\u015b\u0107 liczni przedstawiciele. Spotykamy tu zatem nazwiska Sapieh\u00f3w (klucz zelwia\u0144ski oraz starostwo wo\u0142pia\u0144skie), Kirszensztejn\u00f3w (klucz \u015bwis\u0142ocki), Branickich (klucz roski), Ogi\u0144skich (starostwo wo\u0142kowyskie i m\u015bcibowskie), Kurcz\u00f3w (klucz pietuchowski), Dolskich (Mi\u0119dzyrzecz, S\u0142awatycze i Podorosk), Bychowc\u00f3w (klucz \u0142yskowski), Szujskich (starostwo ja\u0142owskie). Obok tych potentat\u00f3w, kt\u00f3rych maj\u0119tno\u015bci prywatne i staro\u015bci\u0144skie obejmowa\u0142y blisko po\u0142ow\u0119 terytorjum powiatu, wyst\u0119puje liczna stosunkowo grupa drobnej szlachty, siedz\u0105cej na jednym dymie w\u0142asnym; dym\u00f3w takich jest 157, atoli liczba samej szlachty zagrodowej b\u0119dzie nieco ni\u017csza, bo niekt\u00f3rzy posiadali 2-3 dymy. Z wi\u0119kszych skupie\u0144 szlachty zagrodowej (p\u00f3\u017aniejszych «okolic») wymieni\u0107 trzeba: Stoki (Wysoccy), Dworczany (Bohdziowie), Worobie (Worobieje), Jasko\u0142dy (Jasko\u0142dowie), Kieturyki (r\u00f3\u017cne nazwiska), Korewicze (Koreywowie i in.), Krysiewicze (Niemczynowiczowie), Lichosielce (r\u00f3\u017cne nazwiska), Rudziewicze (Ko\u0142upay\u0142o-Rudziewscy), U\u0142y \u0141awry (Gieco\u0142dSteckiewiczowie), \u017berna (Rudziewscy i in.), Tu\u0142owo (Tu\u0142owscy). Pozatem ca\u0142y szereg drobnej szlachty mieszka po osiedlach wiejskich, pospo\u0142u z ch\u0142opami; do kategorji szlachty zagrodowej zaliczy\u0107 tak\u017cetrzeba 18 dym\u00f3w tatarskich w Kowalach i Tupiczanach w parafji wo\u0142pia\u0144skiej. Reszta posesjonat\u00f3w — to szlachta \u015brednia, kt\u00f3rej jednak stan maj\u0105tkowy wykazywa\u0142 du\u017c\u0105 rozpi\u0119to\u015b\u0107 (od 2-3 do kilkudziesi\u0119ciu dym\u00f3w). W tem te\u017c miejscu zwr\u00f3ci\u0107 nale\u017cy uwag\u0119 na silne zwi\u0105zki gospodarcze i rodzinne, jakie \u0142\u0105czy\u0142y pow. wo\u0142kowyski z powiatami okolicznemi i dalszemi, na terenie bowiem tego powiatu ma swe posiad\u0142o\u015bci szlachta z pow. grodzie\u0144skiego, brzeskiego, mozyrskiego, oszmia\u0144skiego, rzeczyckiego, a nawet mi\u0144skiego i po\u0142ockiego.<\/p>\n\n\n\n
2. L u d n o \u015b \u0107 w i e j s k a . Dym\u00f3w ch\u0142opskich oraz t.zw. bojarskich (taryfa wspomina kilkakrotnie o tej kategorji poddanych) by\u0142o oko\u0142o 2.600, a zatem gdyby\u015bmy przyj\u0119li liczb\u0119 5,5 os\u00f3b, jako przeci\u0119tn\u0105 na 1 dym, liczba ludno\u015bci wiejskiej wynosi\u0142aby oko\u0142o 14.300 g\u0142\u00f3w. W tej liczbie mieszcz\u0105 si\u0119 tak\u017ce posesorowie karczem i m\u0142yn\u00f3w. Jak si\u0119 przedstawia\u0142y powinno\u015bci ch\u0142opskie, stan inwentarza i t. d.t z danych taryfy nic wywnioskowa\u0107 nie mo\u017cna.<\/p>\n\n\n\n
3. L u d n o \u015b \u0107 m i e j s k a (chrze\u015bcija\u0144ska i \u017cydowska). Wspominano ju\u017c wy\u017cej, \u017ce odno\u015bnie osiedli miejskich taryfa podymnego z r. 1690 jest niejasna i niekompletna, gdy\u017c liczb\u0119 dym\u00f3w miejskich prawie zawsze \u0142\u0105czy z liczb\u0105 dym\u00f3w w\u0142o\u015bci, kt\u00f3re do posesora miasteczka przynale\u017c\u0105, a miasta magdeburskie uwzgl\u0119dnia tylko fragmentarycznie (jurydyki wszelkiego rodzaju). Z tych te\u017c powod\u00f3w by\u0142o ca\u0142kowit\u0105 niemo\u017cliwo\u015bci\u0105 obliczy\u0107 liczb\u0119 ludno\u015bci miejskiej na terytorjum wo\u0142kowyskiem. Jedynie odno\u015bnie kilku osiedli miejskich mo\u017cna by\u0142o pokusi\u0107 si\u0119 o bli\u017csze wyliczenia. I tak \u0141ysk\u00f3w ma podan\u0105 liczb\u0119 dym\u00f3w 33, a zatem ludno\u015bci ok. 200 os\u00f3b, Ro\u015b — dym\u00f3w 25, t. j. ok. 140 os\u00f3b, M\u015bcib\u00f3w — dym\u00f3w 45, a zatem ok. 250 os\u00f3b. Bli\u017csze dane dotycz\u0105ce ilo\u015bci osiedli miejskich i ich rodzaj\u00f3w oraz nazwiska w\u0142a\u015bcicieli podano w cz\u0119\u015bci pracy, traktuj\u0105cej o stosunkach gospodarczych. Z taryfy mo\u017cna wywnioskowa\u0107, \u017ce osiedla miejskie by\u0142y niewielkie, a zamieszkiwali je zar\u00f3wno chrze\u015bcijanie jak i \u017cydzi. Jurydyki wszelkiego rodzaju wyst\u0119puj\u0105 do\u015b\u0107 cz\u0119sto.<\/p>\n\n\n\n
4. D u c h o w i e \u0144 s t w o . Plebanij rz.-katolickich by\u0142o w powiecie 14 (w tem niewiadomo dlaczego pomini\u0119to w taryfie plebanj\u0119 W Ja\u0142\u00f3wce); pozatem by\u0142 jeden klasztor, mianowicie ksi\u0119\u017cy franciszkan\u00f3w w \u0141opienicy. Na terytorjum wo\u0142kowyskiem posiada\u0142 swe dobra r\u00f3wnie\u017c klasztor \u017ce\u0144ski \u015bw. Brygidy, maj\u0105cy sw\u0105 siedzib\u0119 w Grodnie. Co do duchowie\u0144stwa niekatolickiego — to jest rzecz\u0105 niejasn\u0105, czy przez termin «ojciec prezbiter», u\u017cywany w taryfie, rozumie\u0107 nale\u017cy duchownych prawos\u0142awnych, czy te\u017c unickich. Jak si\u0119 zdaje, byli to wszak\u017ce unici [11]. Takich plebanij grecko-unickich by\u0142o 17, mianowicie: w S\u0142awatyczach, Wo\u0142kowysku, Zelzinie, Choroszewiczach, Dzi\u0119cio\u0142owiczach, Hornostajewiczach, Iwaszkiewiczach, Jatwiesku, Ko\u0142\u0105tajach, Koniuchach, M\u015bcibowie, Nowym Dworze, Porozowie, Pieskach, Podorosku, Samoj \u0142owiczach i Sedelnikach. W \u0141yskowie mie\u015bci\u0142 si\u0119 klasztor ks. bazyljan\u00f3w, kt\u00f3rego \u00f3wczesnym «starszym» by\u0142 o. Sierheykiewicz.<\/p>\n\n\n\n
Zako\u0144czenie.<\/p>\n\n\n\n
Trzy zagadnienia, jakie opracowano w niniejszym szkicu, daj\u0105 naog\u00f3\u0142 wyczerpuj\u0105cy obraz powiatu wo\u0142kowyskiego w ko\u0144cu w. XVII. Nie spos\u00f3b wszak\u017ce wyci\u0105ga\u0107 jakichkolwiek wniosk\u00f3w og\u00f3lnych, bo wszelkie uog\u00f3lnienia oparte by\u0107 musz\u0105 na wyczerpuj\u0105cych studjach. Stwierdzi\u0107 jednak nale\u017cy, \u017ce rzadko trafi si\u0119 pojedy\u0144cze \u017ar\u00f3d\u0142o, kt\u00f3reby dostarczy\u0142o takie mn\u00f3stwo informacyj, w przewa\u017cnej mierze wiarygodnych, jak owa taryfa podatku podymnego, na jakiej s\u0105 oparte wywody niniejszej pracy, a to potwierdza najlepiej warto\u015b\u0107 taryf podymnego dla bada\u0144 gospodarczych i ludno\u015bciowych, na jak\u0105 wskazywali niekt\u00f3rzy uczeni, a o kt\u00f3rych zapomina si\u0119 cz\u0119stokro\u0107 w najlepiej nawet opracowanych monografjach kompleks\u00f3w gospodarczych oraz w rozprawach po\u015bwi\u0119conych zagadnieniom gospodarczym i ludno\u015bciowym. Nie trzeba dodawa\u0107, jak wiele przez pomini\u0119cie to monografje i rozprawy trac\u0105 pod wzgl\u0119dem merytorycznym.<\/p>\n\n\n\n
[1] «Wykaz podatku podymnego pow. wo\u0142kowyskiego z r. 1690» poda\u0142 St. K r a k o w s k i . Str. 205-272 i odbitka. Wilno 1938.<\/p>\n\n\n\n
[2] Wa\u017cniejsza literatura: B u c z e k K., Mapa woj. krakowskiego z doby sejmu czteroletniego. \u0179r\u00f3d\u0142a i metoda. Krak\u00f3w 1930. J a k u b o w s k i J., Mapa W. Ks. Lit. w po\u0142owie XVI w., Krak\u00f3w 1928. T e n \u017c e , Powiat grodzie\u0144ski w w. XVI; druk w t. III Prac Komisji Atlasu Hist. Polski, Krak\u00f3w 1935. K u t r z e b a S t., Historja ustroju Polski w zarysie, II. wyd. 2. Krak\u00f3w 1921.<\/p>\n\n\n\n
[3] Bia\u0142ostocki Dziennik Wojew\u00f3dzki, r. 1935, nr. 20.<\/p>\n\n\n\n
[4] W w. XVI terytorjum to wchodzi\u0142o do powiatu grodzie\u0144skiego. J ak u b o w s k i , Powiat grodzie\u0144ski. Tak by\u0142o najprawdopodobniej i w w. XVII.<\/p>\n\n\n\n
[5] Wa\u017cniejsza literatura: A d a m u s J., Zastaw w prawie litewskiem XV i XVI w., Lw\u00f3w 1925. B a r a n o w s k i Ign., Wie\u015b i folwark, Warszawa 1914. D \u0105 b k o w s k i Prz., Dobra rodowe i nabyte w prawie litewskiem od XIV do XVI w., Lw\u00f3w 1916. T e n \u017c e, Zarys prawa polskiego prywatnego. Wyd. 2, Lw\u00f3w 1921. \u0141owmia\u0144skii H., Rys historyczny woj. nowogr\u00f3dzkiego w jego dzisiejszych granicach, Wilno 1934. K o r z o n T. Wewn\u0119trzne dzieje Polski za Stan. Augusta, T. I-V, Warszawa-Krak\u00f3w 1897. R u t k o w s k i J. Zarys gospodarczych dziej\u00f3w Polski w czasach przedrozbiorowych, Pozna\u0144 1923. W l a d i m i r s k i j — B u d a n o w<\/p>\n\n\n\n
M., Formy krestjanskago w\u0142adenija w Zapadnoj Rossii XVI weka. Sbornik statej i materja\u0142ow po istorii jugo-zapadnoj Rossii, Kij\u00f3w 1911.<\/p>\n\n\n\n
[6] Co do tego starostwa taryfa jest wyj\u0105tkowo niejasna. Odno\u015bny ust\u0119p brzmi: «…Kazimierz Jan Sapieha, wojewoda wile\u0144ski, hetman w W. X. L., z maj\u0119tno\u015bci Wo\u0142py excepto Dubna i Ko\u0142odziezna dym\u00f3w 286. W maj\u0119tno\u015bci Bia\u0142awiczach z Pieskami i Samoy\u0142owiczami — 145. W maj\u0119tno\u015bci Szu\u015bcikach dym\u00f3w 14». Ot\u00f3\u017c druga pozycja by\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 prywatn\u0105 Sapieh\u00f3w, Szu\u015bciki natomiast by\u0142y kr\u00f3lewszczyzn\u0105 (por. «Wykaz» 249), razem zatem liczba dym\u00f3w w dzier\u017ceniu starosty wo\u0142pia\u0144skiego wynosi\u0142a 300. W r. 1706 to\u017c samo starostwo mia\u0142o dym\u00f3w 336.<\/p>\n\n\n\n
[7] Jest rzecz\u0105 niepewn\u0105, na podstawie taryfy, czy Nowy Dw\u00f3r by\u0142 miasteczkiem magdeburskiem. Poniewa\u017c taryfa nie wymienia jego dym\u00f3w, a wspomina tylko o w\u00f3jtostwie nowodworskiem, s\u0105dzi\u0107by nale\u017ca\u0142o, \u017ce miasteczko to mia\u0142o prawo magdeburskie; wiadomo bowiem, \u017ce miasta na prawie magdeburskiem od podatku podymnego by\u0142y zwolnione, wskutek czego taryfy ich nie uwzgl\u0119dnia\u0142y.<\/p>\n\n\n\n
[8] Wa\u017cniniejsza literatura: KI e s z c z y \u0144 s k i J., Pogi\u00f3wne generalne w Polsce i oparte na niem popisy ludno\u015bci. Rozpr. A. U., f. h., t. 30. Krak\u00f3w 1893. T e n \u017c e , Spisy ludno\u015bci w Rzeczypospolitej Polskiej. Tam\u017ce. K o r z o n T., Wewn\u0119trzne dzieje Polski za Stan. Augusta. T. I-V, Krak\u00f3w-Warszawa 1897. \u0141 o w m i a \u0144 s k i H., Rys historyczny woj. nowogr\u00f3dzkiego w jego dzisiejszych granicach, Wilno 1934.<\/p>\n\n\n\n
[9] \u0141 o w m i a \u0144 s k i , Rys. hist. str. 39-40; K o r z o n , Wewn. dzieje. I. 67 i n. przyjmuje jako liczb\u0119 przeci\u0119tn\u0105 na dym — 6 os\u00f3b.<\/p>\n\n\n\n
[10] Dla por\u00f3wnania warto zaznaczy\u0107, \u017ce w r. 1796 t. j. w sto lat p\u00f3\u017aniej liczba ludno\u015bci powiatu wynosi\u0142a 60.194 osoby («Lustracja ludno\u015bci pow. wo\u0142kowyskiego z r. 1796″, Archiwum Pa\u0144stw, w Wilnie, A. A. D» rkp. nr. 11651), a w r. 1817-43035 os\u00f3b. ( L a c h n i c k i , Statystyka gubernji lit.-grodzie\u0144skiej, Wilno 1817). Liczba<\/p>\n\n\n\n
60.194 odpowiada sk\u0105din\u0105d znanym wylicz\u0119niom, \u017ce w ci\u0105gu w. XVII ludno\u015b\u0107 W. Ks. Lit. potroi\u0142a si\u0119, a natomiast znaczne obni\u017cenie tej liczby, jakie obserwuje si\u0119 w r. 1817 spowodowane jest licznemi kataklizmami politycznemi w 1. 1794-1812, co podkre\u015bla sam L a c h n i c k i .<\/p>\n\n\n\n
[11] \u0179r\u00f3d\u0142a p\u00f3\u017aniejsze, z w. XVIII, wymieniaj\u0105 wszystkie te cerkwie, jako prawos\u0142awne.<\/p>\n\n\n\n
\u0410\u045e\u0442\u0430\u0440: Krakowski Stefan,<\/p>\n\n\n\n
\u041a\u0440\u044b\u043d\u0456\u0446\u0430: Krakowski Stefan. Powiat wo\u0142kowyski w ko\u0144cu w. XVII. (Pr\u00f3ba odtworzenia stosunk\u00f3w administracyjnych, gospodarczych i ludno\u015bciowych na podstawie taryfy podymnego z r. 1690) \/\/ ATENEUM WILE\u0143SKIE. ROCZNIK XIV. ZESZYT 1. Wilno, 1939. S. 249 — 262.<\/p>\n\n\n\n
(Pr\u00f3ba odtworzenia stosunk\u00f3w administracyjnych, gospodarczych i ludno\u015bciowych na podstawie taryfy podymnego z r. 1690)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Problem . Autor niniejszej pracy mia\u0142 na celu dwa zadania: I-o przedstawi\u0107 stan pow. wo\u0142kowyskiego w ko\u0144cu w.…\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1044,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"pgc_sgb_lightbox_settings":"","footnotes":""},"categories":[8],"tags":[42],"class_list":["post-1043","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","category-hronika","tag-krakowski-stefan"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/izabelin.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1043","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/izabelin.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/izabelin.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/izabelin.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/izabelin.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1043"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/izabelin.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1043\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1045,"href":"https:\/\/izabelin.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1043\/revisions\/1045"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/izabelin.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1044"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/izabelin.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1043"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/izabelin.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1043"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/izabelin.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1043"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}